Savcı serbest bırakabilir mi ?

Baris

New member
SAVCI SERBEST BIRAKABİLİR Mİ? HUKUK, TOPLUM VE FARKLI KÜLTÜRLER AÇISINDAN KAPSAMLI BİR DEĞERLENDİRME

1. Savcı Serbest Bırakabilir mi? Konuya İlk Bakış

Hiç haberlerde bir kişinin gözaltına alındığını, savcılığa götürüldüğünü ve kısa süre sonra serbest kaldığını gördünüz mü? Böyle durumlarda insanların aklına genellikle aynı soru geliyor: Savcı bir kişiyi gerçekten serbest bırakabilir mi, yoksa mutlaka hâkimin karar vermesi mi gerekir? Özellikle Türkiye'de suç haberlerinin sosyal medyada hızla yayıldığı günümüzde bu sorunun etrafında pek çok yanlış bilgi dolaşıyor. Üstelik mesele yalnızca hukuki bir yetkiden ibaret değil; özgürlük, adalet, kamu güvenliği, masumiyet karinesi ve devletin birey karşısındaki gücü gibi temel konularla da doğrudan bağlantılı.

Kısa cevap şudur: Evet, Türk hukukunda savcı, belirli koşullar altında şüphelinin serbest bırakılmasına karar verebilir. Ancak burada gözaltından serbest bırakılma, tutuklama talebiyle mahkemeye sevk edilme ve hâkim tarafından adli kontrol uygulanması gibi farklı hukuki süreçleri birbirinden ayırmak gerekir.

Bu yazıda konuyu yalnızca Türkiye'deki uygulamayla sınırlamadan Avrupa, Amerika Birleşik Devletleri ve farklı toplumsal yaklaşımlar açısından da ele alacağız. Çünkü bir ülkede adaletin nasıl algılandığını anlamak için sadece kanunlara değil, toplumun güvenlik, özgürlük ve adalet hakkındaki beklentilerine de bakmak gerekir.

2. Türk Hukukunda Savcının Serbest Bırakma Yetkisi

Türkiye'de ceza soruşturmasının temel aktörlerinden biri Cumhuriyet savcısıdır. Savcı, bir suç işlendiğine ilişkin şüpheyi öğrendiğinde maddi gerçeğin araştırılması için soruşturma yürütür. Bu süreçte şüphelinin ifadesinin alınması, delillerin toplanması, ilgili kişilerin dinlenmesi ve gerektiğinde koruma tedbirlerine başvurulması gündeme gelebilir.

Ancak savcının görevi yalnızca suçlayıcı delilleri toplamak değildir. Şüphelinin lehine olan delillerin de araştırılması gerekir. Bu ilke, soruşturmanın tek taraflı bir suçlama faaliyetine dönüşmesini önlemeyi amaçlar.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 91. maddesi, gözaltı koşullarını ve gözaltı süresini düzenler. CMK'nin 90. maddesi yakalama işlemiyle, 100. maddesi tutuklama şartlarıyla, 109. maddesi ise adli kontrolle ilgilidir.

Savcılık, soruşturma kapsamında gözaltına alınan bir kişinin gözaltında tutulmasına artık gerek görmüyorsa kişinin serbest bırakılmasını sağlayabilir. Gözaltı işlemi, kişinin suçlu olduğunun kesinleştiği anlamına gelmez. Gözaltı, soruşturmanın belirli aşamalarında başvurulan geçici bir tedbirdir.

Bununla birlikte savcının yetkisi sınırsız değildir. Kişinin tutuklanmasını gerektirebilecek şartların bulunduğu değerlendirilirse savcı, gerekli hukuki koşulların varlığı hâlinde şüpheliyi tutuklama talebiyle sulh ceza hâkimliğine sevk edebilir. Tutuklama kararını savcı değil, hâkim verir.

Dolayısıyla şu üç durum birbirine karıştırılmamalıdır:

- Serbest bırakma: Kişinin gözaltında tutulmasına devam edilmemesi ve hukuki durumuna göre serbest kalmasıdır.

- Tutuklama talebiyle sevk: Savcının, kişinin tutuklanması konusunda hâkimden karar istemesidir. Bu işlem kendiliğinden tutuklama anlamına gelmez.

- Adli kontrol: Hâkim tarafından, tutuklama yerine veya kanunun izin verdiği hâllerde ilgili usul çerçevesinde uygulanan yükümlülüklerdir. Örneğin yurt dışına çıkış yasağı ya da belirli aralıklarla başvuruda bulunma yükümlülüğü söz konusu olabilir.

Bir kişinin serbest bırakılması, soruşturmanın mutlaka sona erdiği anlamına da gelmez. Savcılık soruşturmaya devam edebilir, yeni deliller toplayabilir ve şartları oluştuğunda kanunun öngördüğü işlemleri gerçekleştirebilir.

3. Savcı Serbest Bıraktığında Kişi Suçsuz mu Sayılır?

Toplumda sık karşılaşılan yanlış düşüncelerden biri, gözaltına alınan kişinin serbest bırakılmasını suçsuzluğunun kesin kanıtı olarak görmektir. Oysa ceza muhakemesinde bir kişinin serbest bırakılması ile hakkında beraat kararı verilmesi farklı şeylerdir.

Anayasa'nın 38. maddesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesi kapsamında güvence altına alınan masumiyet karinesi, suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar herkesin masum kabul edilmesini gerektirir.

Savcı bir kişiyi serbest bıraktığında bunun farklı nedenleri olabilir. Gözaltı için gerekli koşullar ortadan kalkmış olabilir, mevcut deliller kişinin tutulmasını haklı göstermeyebilir veya kişinin özgürlüğünü kısıtlamaya devam etmek ölçüsüz bulunabilir. Buna karşılık soruşturmanın devam etmesi için başka işlemlerin yapılması da gerekebilir.

Örneğin bir hırsızlık soruşturmasında şüphelinin ifadesi alınmış, kamera kayıtları incelenmeye başlanmış ancak kişinin suçla bağlantısını gösteren yeterli bulgu elde edilememiş olabilir. Savcı, gözaltının devamını gerekli görmeyerek kişiyi serbest bırakabilir. Daha sonra yeni bir kamera kaydı veya başka bir delil ortaya çıkarsa soruşturmanın seyri değişebilir.

Burada önemli olan, özgürlüğün kısıtlanmasının otomatik bir cezaya dönüşmemesidir. Henüz mahkûm edilmemiş bir kişinin yalnızca kamuoyundaki şüphe nedeniyle uzun süre özgürlüğünden mahrum bırakılması, hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz.

Bana göre bu noktada toplumun kendisine sorması gereken temel soru şudur: Bir kişinin suç işlemiş olabileceğinden şüphelenmek ile onun özgürlüğünü kısıtlamayı haklı gösterecek hukuki koşulların bulunması aynı şey midir? İkincisi için çok daha somut ve denetlenebilir gerekçelere ihtiyaç vardır.

4. Türkiye'de Hukuk, Toplumsal Beklentiler ve Kamuoyu Baskısı

Türkiye'de ceza soruşturmaları yalnızca adliye koridorlarında yürütülen hukuki işlemler olarak görülmez. Özellikle şiddet, çocuklara karşı suçlar, dolandırıcılık ve kamuoyunda büyük yankı uyandıran olaylarda toplumsal beklentiler oldukça güçlü olabilir.

Bir kişi gözaltına alındığında sosyal medyada hızla suçlu ilan edilebilir. Ardından serbest bırakıldığı haberi yayıldığında bu kez savcılık veya mahkemeler eleştirilerin hedefi hâline gelebilir. Ancak kamuoyunun elindeki bilgiler çoğu zaman soruşturma dosyasının tamamını yansıtmaz. Delillerin niteliği, tanık ifadelerinin güvenilirliği, hukuki koşullar ve soruşturmanın gizliliği gibi unsurlar dışarıdan bütünüyle bilinemeyebilir.

Bu durum, adaletin iki önemli boyutu arasında gerilim yaratır: Toplum bir yandan suçların etkili biçimde soruşturulmasını ve mağdurların korunmasını isterken diğer yandan herkesin adil yargılanma hakkının güvence altında olmasını sağlamalıdır.

Özellikle mağdurun korunmasının gerekli olduğu durumlarda serbest bırakma kararı, mağdurun güvenliğinin göz ardı edilmesi anlamına gelmemelidir. Kanunun koşulları varsa uzaklaştırma, iletişim kurmama veya diğer koruyucu tedbirler gündeme gelebilir. Bununla birlikte her olayın kendine özgü şartları bulunduğundan bu tedbirlerin uygulanması somut hukuki değerlendirmeye bağlıdır.

Toplumun adalete güvenmesi için kararların yalnızca verilmesi değil, hukuki dayanaklarının da anlaşılır biçimde ortaya konulması önemlidir. Elbette soruşturmanın gizliliği nedeniyle her ayrıntı kamuoyuyla paylaşılamaz. Yine de kuralların tutarlı uygulanması ve yargı kararlarının denetlenebilir olması, kurumsal güvenin temel unsurlarıdır.
 
Üst