Sait Faik realist mi ?

Moody

Global Mod
Global Mod
Sait Faik Realist mi? Gerçekliği İnsanların İçinde Arayan Bir Yazarın Edebiyat Anlayışı

1. Sait Faik'i Okurken Aklıma Takılan Soru: Gerçekçilik Sadece Gerçeği Anlatmak mıdır?

Arkadaşlar, Sait Faik Abasıyanık'ı okurken hiç şunu düşündünüz mü: Bir yazar, sokakta gördüğü insanları, balıkçıları, işsizleri, çocukları, kahvehanelerde oturanları ve gündelik hayatın sıradan ayrıntılarını anlatıyorsa ona doğrudan realist diyebilir miyiz? İlk bakışta cevap oldukça kolay görünüyor. Çünkü Sait Faik'in öykülerinde hayatın içinden çıkıp gelmiş gibi duran karakterlerle karşılaşıyoruz. Onların konuşmaları, geçim sıkıntıları, yalnızlıkları, küçük sevinçleri ve hayal kırıklıkları bize yabancı gelmiyor.

Ancak meseleye biraz daha yakından baktığımızda işin rengi değişiyor. Sait Faik yalnızca gördüklerini kaydeden, insanları dışarıdan gözlemleyen ve olayları olduğu gibi aktarmaya çalışan bir yazar değil. O, gördüğü gerçekliğin içine kendi duygularını, hayallerini, korkularını ve insan sevgisini de katıyor. Bazen birkaç satırda bir balıkçının hayatını anlatırken bazen de sıradan bir sokak manzarasından insanın varoluşuna ilişkin derin bir anlam çıkarıyor.

Bence Sait Faik'i realist olarak tanımlamak yanlış değil ama onu yalnızca realizm çerçevesine yerleştirmek de eksik kalıyor. Çünkü onun gerçekçiliği, fotoğraf makinesi gibi çalışan bir gözlemcinin gerçekçiliğinden farklı. Sait Faik, insanı hem olduğu gibi göstermeye hem de onun görünmeyen iç dünyasını hissettirmeye çalışıyor.

Bu yazıda asıl tartışmak istediğim konu da tam olarak bu: Sait Faik, hayatın gerçeklerini anlatan bir realist mi, yoksa gerçekliği kendi duyarlılığıyla yeniden kuran modern bir öykücü mü?

2. Realizm Nedir? Sait Faik'i Anlamak İçin Tarihsel Arka Plan

Sait Faik'in edebiyat anlayışını değerlendirebilmek için öncelikle realizmin ne olduğunu hatırlamak gerekiyor. Realizm, yani gerçekçilik, özellikle 19. yüzyılda Avrupa edebiyatında etkili olan bir anlayış. Romantizmin idealize edilmiş kahramanlarına, olağanüstü olaylarına ve yoğun duygusal abartılarına karşılık realist yazarlar gündelik hayatı, toplumsal ilişkileri, ekonomik koşulları ve sıradan insanları edebiyatın merkezine yerleştirdiler.

Honoré de Balzac, Gustave Flaubert ve Rus edebiyatından Lev Tolstoy gibi isimler, insanların yaşadıkları toplumla ilişkilerini ve davranışlarının arkasındaki nedenleri ayrıntılı biçimde ele aldılar. Bu anlayışta karakterlerin yalnızca ne yaptığı değil, neden öyle davrandığı da önem taşıyordu.

Realizmin gelişmesinde sanayileşme, kentleşme, sınıf farklılıklarının belirginleşmesi ve bilimsel düşüncenin güç kazanması etkili oldu. Toplumlar değiştikçe edebiyat da hayatı açıklamak için yeni yöntemler geliştirdi. İnsan artık yalnızca ahlaki tercihlerde bulunan bir birey olarak değil, ekonomik koşullardan, aile ilişkilerinden, çevresinden ve tarihsel şartlardan etkilenen bir varlık olarak ele alınmaya başladı.

Türk edebiyatında realizmin gelişimi de bu tarihsel dönüşümle bağlantılıdır. Tanzimat döneminden itibaren toplumsal hayatın gözlemlenmesi, gündelik sorunların anlatılması ve karakterlerin yaşadıkları çevreyle ilişkilendirilmesi önem kazandı. Samipaşazade Sezai'nin Sergüzeşt adlı eseri ve Halit Ziya Uşaklıgil'in romanları, farklı yönleriyle bu gelişimin önemli örnekleri arasında sayılabilir.

Cumhuriyet döneminde ise köy, kasaba, kent, yoksulluk, sınıf farklılıkları ve toplumsal değişim gibi konular daha geniş biçimde işlendi. Ancak bu dönemin bütün yazarlarını aynı gerçekçilik anlayışı içinde değerlendirmek mümkün değildir. Kimi yazarlar toplumsal sorunları ve ekonomik eşitsizlikleri öne çıkarırken kimileri bireyin psikolojisine, yalnızlığına ve gündelik hayatın küçük ayrıntılarına yöneldi.

Sait Faik işte bu ikinci alanın en özgün isimlerinden biridir. O, hayatın dış görünüşünü anlatmakla yetinmeyip insanların birbirleriyle kurdukları ilişkilerde ortaya çıkan duygusal gerçekliği de yakalamaya çalışır.

Burada bence önemli bir ayrım var: Realizm, gerçekliğin edebiyatta nasıl temsil edildiğiyle ilgilidir. Bir yazarın her zaman nesnel olması veya anlattığı her şeyi belgesel doğruluğuyla aktarması gerekmez. Gerçekçi bir eser de seçilmiş ayrıntılardan, kurgudan ve anlatıcının bakış açısından oluşur.

Dolayısıyla Sait Faik'in realist olup olmadığını belirlemek için yalnızca hangi insanları anlattığına değil, o insanları hangi anlatım biçimiyle ele aldığına da bakmalıyız.

3. Sait Faik'in Hayatı ve Edebiyata Bakışı: Sokağın İçindeki İnsan

Sait Faik Abasıyanık, 1906 yılında Adapazarı'nda doğdu. İstanbul'da eğitim gördü; bir dönem Avrupa'da bulundu ve yaşamının önemli bir bölümünü İstanbul'da geçirdi. Özellikle Burgazada ve İstanbul'un kıyı çevreleri, onun edebiyat dünyasında belirgin bir yer edindi.

Bu biyografik ayrıntılar yalnızca yazarın nerede yaşadığını göstermek açısından önemli değil. Sait Faik'in insanları gözlemleme biçimini anlamamıza da yardımcı oluyor. Onun eserlerinde balıkçılar, işçiler, küçük esnaf, çocuklar, yoksullar, işsizler, avareler ve toplumun kıyısında kalmış kişiler sık sık karşımıza çıkıyor.

Üstelik bu insanlar çoğunlukla büyük tarihsel olayların kahramanları değiller. Onların hayatları bazen bir balık tutma girişimi, bazen bir sokak karşılaşması, bazen bir kahvehanedeki konuşma veya kısa bir yürüyüş çevresinde şekilleniyor.

Bana kalırsa Sait Faik'in en büyük başarısı, edebiyatın konusu sayılmayan insanları edebiyatın merkezine taşımasıdır. Çünkü toplumlar çoğu zaman başarı hikâyelerine, güçlü kişilere ve büyük olaylara daha fazla önem verir. Sıradan bir insanın sessizce yaşadığı acı, çoğu zaman dikkat çekmez. Sait Faik ise tam da bu görünmezliği kırmaya çalışır.

Onun öykülerini okurken balıkçının yalnızca mesleğini, işsizin yalnızca ekonomik durumunu veya yoksul bir insanın yalnızca maddi sıkıntılarını görmeyiz. Bu kişilerin hayalleri, öfkeleri, sevinçleri, çelişkileri ve başkalarıyla kurdukları ilişkiler de anlatının parçasıdır.

Burada gerçekçilikle insancıllık birbirine yaklaşır. Yazar, karakterini toplumsal bir sorunun örneği olarak kullanmak yerine onu kendine özgü bir hayatı bulunan insan olarak görür.

Sait Faik'in hayatından hareketle eserlerini bütünüyle açıklamak elbette doğru olmaz. Bir yazarın yaşadığı yerler ve karşılaştığı insanlar, edebiyatındaki her ayrıntının doğrudan kaynağı değildir. Ancak İstanbul'un kıyılarıyla, adalarla ve gündelik hayatın sıradan insanlarıyla kurduğu yakın ilişki, onun edebî dünyasını anlamak için güçlü ipuçları sunar.

4. Sait Faik'in Öykülerinde Realizmin İzleri

Sait Faik'in gerçekçi yönünü en açık biçimde görebildiğimiz alan, karakterlerini ve çevrelerini ele alış biçimidir. Onun öykülerinde hayat, yalnızca seçkin insanların veya olağanüstü olayların çevresinde dönmez. Sokaklar, balıkçı tekneleri, kahvehaneler, küçük dükkânlar, kıyılar ve mahalleler anlatının doğal parçalarıdır.

Bu mekânlar yalnızca olayların gerçekleştiği arka planlar değildir. İnsanların geçim biçimlerini, sosyal ilişkilerini ve dünyaya bakışlarını da belirlerler.

Örneğin balıkçılık çevresinde gelişen bir öyküde deniz, sadece güzel bir manzara olarak düşünülemez. Aynı zamanda çalışma alanıdır; insanın geçimini sağladığı, tehlikeyle karşılaştığı ve doğayla ilişki kurduğu bir yerdir. Böylece doğa tasviriyle ekonomik hayat iç içe geçer.

Benzer biçimde bir kahvehane de yalnızca insanların oturup konuştuğu bir mekân değildir. Orada toplumsal sınıflar, arkadaşlıklar, yalnızlıklar ve insanların birbirlerine karşı tutumları görünür hâle gelebilir.

Sait Faik'in gerçekçiliği bu nedenle gündelik hayatın ayrıntılarında ortaya çıkar. Büyük açıklamalar yapmadan, sıradan bir karşılaşma üzerinden toplumsal hayatın bir yönünü hissettirebilir.

Ancak onun gerçekçiliği, her karakterin davranışını ekonomik veya toplumsal nedenlerle açıklamaya çalışan katı bir yöntem değildir. Sait Faik insanları gözlemler ama onları tek bir sebebe indirgemez. Bir insan yoksul olabilir, fakat yalnızca yoksulluğundan ibaret değildir. Toplumun dışında kalmış olabilir, fakat bu durum onun iç dünyasını tamamen açıklamaz.

Bence bu nokta, Sait Faik'i birçok toplumsal gerçekçi yazardan ayıran önemli özelliklerden biridir. O, insanı toplumsal koşullarından koparmadan, bu koşulların ötesinde de bir birey olarak ele alır.

5. Semaver: Gündelik Hayatın İçindeki Büyük Gerçeklik

Sait Faik'in 1936 yılında yayımlanan Semaver adlı ilk öykü kitabı, onun edebiyat anlayışını tartışmak için iyi bir başlangıç noktasıdır. Kitaba adını veren öyküde Ali ile annesinin gündelik hayatı üzerinden aile ilişkileri, çalışma yaşamı, ev içindeki alışkanlıklar ve küçük mutluluklar öne çıkar.

Burada dikkat çekici olan, anlatının büyük bir olay örgüsüne ihtiyaç duymamasıdır. Sıradan hayatın kendisi edebî bir anlam kazanır. Semaver, yalnızca bir eşya değil, evdeki sıcaklığın, birlikte yaşamanın ve gündelik hayatın ritminin de simgesi hâline gelir.

Bu öyküyü realist açıdan değerlendirdiğimizde karşımıza çalışma hayatı ve aile ilişkileri çıkar. Ali'nin hayatı, çalışma düzeni ve annesiyle kurduğu bağ, karakterin toplumsal dünyasını belirler. Ancak öykünün etkisi yalnızca bu gerçekçi ayrıntılardan kaynaklanmaz.

Semaverin taşıdığı duygusal anlam, gündelik hayatın insan için neden önemli olduğunu da gösterir. Birlikte içilen çay, evde hissedilen sıcaklık ve sıradan alışkanlıklar, insanın mutluluğunun büyük olaylardan ibaret olmadığını düşündürür.
 
Üst