Dünya Sağlık Örgütü, toplumsal cinsiyet rollerinin sağlık risklerini, hizmetlere erişimi ve sağlık deneyimlerini etkileyebildiğini vurguluyor. Örgüte göre kadınların karşılaştığı eşitsizliklerin yanında, erkekleri sağlık hizmeti almaktan uzaklaştırabilen bazı toplumsal beklentiler de bulunuyor. Dünya Sağlık Örgütü+2
Bu nedenle duygusal deneyimleri bilimsel verilerin karşısına koymak yerine, onları verilerle birlikte değerlendirmek daha doğru olur.
4. TÜİK Verileriyle Erkek ve Kadın Sağlığının Karşılaştırılması
Tartışmayı somutlaştırmak için Türkiye İstatistik Kurumunun (TÜİK) 2022 Türkiye Sağlık Araştırması verilerine bakalım. Araştırma, 15 yaş ve üzerindeki bireylerin çeşitli sağlık sorunlarını ve sağlık hizmetlerinden yararlanma durumlarını inceliyor. TÜİK+1
Aşağıdaki oranlar, kişilerin son 12 ay içinde bildirdiği bazı sağlık sorunlarının cinsiyete göre dağılımını gösteriyor.
Sağlık göstergesi Erkekler Kadınlar
Bel bölgesi problemleri %19,3 %29,8
Hipertansiyon %11,6 %20,5
Diyabet %8,9 %13,8
Depresyon %4,5 %9,2
Boyun bölgesi problemleri %10,8 %23,4
Kaynak: TÜİK, Türkiye Sağlık Araştırması 2022. Değerler, 15 yaş ve üzerindeki bireylerin bildirdiği sağlık sorunlarına ilişkindir. Veri Portalı
Bu tablo dikkat çekici farklılıklar ortaya koyuyor. Örneğin kadınlarda bildirilen bel ve boyun problemleri, hipertansiyon ve depresyon oranları erkeklerdekinden yüksek. Fakat bu sonuçları tek başına biyolojik farklılıklarla açıklamak doğru olmaz. Yaş dağılımı, hastalıkların teşhis edilme olasılığı, sağlık hizmetine başvurma davranışı, çalışma koşulları ve bakım yükü gibi değişkenler de önemlidir.
Ayrıca bildirilen sağlık sorunu oranları, her zaman hastalığın gerçek yaygınlığını eksiksiz biçimde yansıtmaz. Sağlık kuruluşuna daha sık başvuran bir kişi, yaşadığı sorunlar konusunda daha fazla tanı alabilir. Bu durum, verilerin yorumlanmasında dikkate alınmalıdır.
TÜİK'in aynı araştırmasında, son 12 ayda tansiyonunu ölçtürenlerin oranı erkeklerde %38,3, kadınlarda %51,1 olarak kaydedilmiştir. Kolesterol ölçümünde oranlar sırasıyla %33,2 ve %45,8; kan şekeri ölçümünde ise %34,9 ve %48,3'tür. Veri Portalı
Bu farklılıklar, kadınların sağlıklarına daha fazla önem verdiğini kesin olarak kanıtlamaz. Bunun yerine sağlık hizmetlerine başvurma davranışları, mevcut hastalıklar, yaş ve sağlık sistemiyle temas sıklığı gibi faktörlerin araştırılması gerektiğini gösterir.
Benim açımdan bu verilerin en önemli mesajı şu: Sağlık politikaları herkese aynı hizmeti sunmayı hedeflerken insanların farklı ihtiyaçlarını da gözetmelidir. Herkese eşit davranmak ile herkesin ihtiyacı olan hizmete erişebilmesini sağlamak her zaman aynı şey değildir.
5. Kemal Memişoğlu'nun Sağlık Politikaları Hangi Ölçütlerle Değerlendirilmeli?
Bir sağlık bakanının performansını değerlendirirken kişisel beğeni veya siyasi yakınlık yerine önceden belirlenmiş ölçütlerden yararlanmak daha sağlıklı bir yaklaşım sunar. Kemal Memişoğlu'nun hekimlik ve yöneticilik geçmişi değerlendirmede başlangıç noktası olabilir; ancak bakanlık performansına ilişkin sonuçlar ayrıca incelenmelidir.
Bana göre beş temel başlık özellikle önem taşıyor.
1. Sağlık hizmetlerine erişim: Vatandaşların aile hekimine, uzman hekime ve gerekli tedavilere ne kadar kolay ulaşabildiği ölçülmelidir. Özellikle kırsal bölgeler ile büyük şehirler arasında hizmet farklılıkları bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.
2. Randevu ve tedavi süreleri: Bir hastanın randevu alabilmesi, gerekli tetkiklere ulaşması ve tedavisini zamanında tamamlaması sağlık sisteminin işleyişi hakkında somut bilgi verir. Burada yalnızca ortalama bekleme süresine değil, branşlara ve bölgelere göre dağılıma da bakılmalıdır.
3. Sağlık çalışanlarının çalışma koşulları: Hekimlerin, hemşirelerin ve diğer sağlık çalışanlarının iş yükü, tükenmişlik riski, personel dağılımı ve mesleki güvenliği hizmet kalitesini doğrudan etkileyebilir. Çalışanların koşulları iyileşmeden hastaların deneyimlerinin kalıcı biçimde iyileşmesini beklemek gerçekçi olmayabilir.
4. Koruyucu sağlık hizmetleri: Sağlık sistemi yalnızca hastalıkları tedavi etmekle değil, hastalıkları önlemekle de sorumludur. Kanser taramaları, aşılama, kronik hastalıkların erken teşhisi, sağlıklı beslenme ve tütün kullanımının azaltılması gibi alanlarda sonuçlar izlenmelidir.
5. Şeffaflık ve hesap verebilirlik: Bakanlığın hedeflerini, bütçesini ve sonuçlarını kamuoyuyla paylaşması önemlidir. Bir politika başarı olarak sunuluyorsa başarının hangi göstergeyle ölçüldüğü ve önceki dönemle nasıl karşılaştırıldığı da açıklanmalıdır.
Bu ölçütler erkeklerin veya kadınların farklı beklentilerini birbirinden ayırmak için değil, farklı deneyimleri ortak bir değerlendirme zemini üzerinde buluşturmak için kullanılabilir.
Örneğin bir vatandaş sağlık hizmetlerinin dijitalleşmesini başarı olarak görebilir. Başka biri ise aynı dijital sistemin internet erişimi sınırlı yaşlılar için yeni engeller oluşturduğunu düşünebilir. İki görüş de dikkate alınmalıdır. Dijitalleşmenin toplam işlem süresini azaltması olumlu bir sonuç olabilir; ancak hizmete erişemeyen gruplar varsa politikanın kapsayıcılığı ayrıca değerlendirilmelidir.
Buradaki temel soru, bir uygulamanın yalnızca işe yarayıp yaramadığı değil, kimler için işe yaradığı ve kimlerin geride kaldığıdır.
6. Memleket Faktörü ve Kamu Yöneticilerine Bakış
Kemal Memişoğlu'nun aslen Rizeli, Trabzon doğumlu olması bazı okuyucular açısından merak uyandıran bir biyografik bilgidir. Türkiye'de şehirler, aile kökenleri ve memleket bağları toplumsal kimliğin önemli parçaları arasında yer alabilir.
Ancak bir yöneticinin memleketinden hareketle kişiliği, siyasi yaklaşımı veya görev başarısı hakkında kesin sonuçlara ulaşmak doğru değildir. Bir kişinin Rize'den olması, Rize'ye diğer şehirlerden daha fazla hizmet götüreceği ya da Trabzon'da doğmuş olması belirli bir bölgeye daha yakın hissedeceği anlamına gelmez.
Bu konuda daha nesnel bir yaklaşım, kamu yatırımlarının ve sağlık hizmetlerinin bölgelere göre dağılımını incelemektir. Örneğin illerdeki hekim sayıları, hastane kapasiteleri, sağlık personeli ihtiyacı ve uzmanlık alanlarına erişim karşılaştırılabilir.
Böyle bir analizde nüfus, yaş dağılımı, hastalık yükü, ulaşım koşulları ve bölgesel ihtiyaçlar da hesaba katılmalıdır. Aksi takdirde yalnızca iki ilin aldığı yatırım miktarını karşılaştırmak yanıltıcı olabilir.
Dünya Sağlık Örgütü, gelir, eğitim, yaşanılan yer ve kaynaklara erişim gibi toplumsal koşulların sağlık eşitsizliklerinde önemli rol oynadığını belirtiyor. Dolayısıyla sağlık yatırımlarının adil dağılımını değerlendirirken kişilerin memleketinden ziyade ihtiyaçların ve hizmet sonuçlarının dikkate alınması gerekir. Dünya Sağlık Örgütü+1
Bu nedenle duygusal deneyimleri bilimsel verilerin karşısına koymak yerine, onları verilerle birlikte değerlendirmek daha doğru olur.
4. TÜİK Verileriyle Erkek ve Kadın Sağlığının Karşılaştırılması
Tartışmayı somutlaştırmak için Türkiye İstatistik Kurumunun (TÜİK) 2022 Türkiye Sağlık Araştırması verilerine bakalım. Araştırma, 15 yaş ve üzerindeki bireylerin çeşitli sağlık sorunlarını ve sağlık hizmetlerinden yararlanma durumlarını inceliyor. TÜİK+1
Aşağıdaki oranlar, kişilerin son 12 ay içinde bildirdiği bazı sağlık sorunlarının cinsiyete göre dağılımını gösteriyor.
Sağlık göstergesi Erkekler Kadınlar
Bel bölgesi problemleri %19,3 %29,8
Hipertansiyon %11,6 %20,5
Diyabet %8,9 %13,8
Depresyon %4,5 %9,2
Boyun bölgesi problemleri %10,8 %23,4
Kaynak: TÜİK, Türkiye Sağlık Araştırması 2022. Değerler, 15 yaş ve üzerindeki bireylerin bildirdiği sağlık sorunlarına ilişkindir. Veri Portalı
Bu tablo dikkat çekici farklılıklar ortaya koyuyor. Örneğin kadınlarda bildirilen bel ve boyun problemleri, hipertansiyon ve depresyon oranları erkeklerdekinden yüksek. Fakat bu sonuçları tek başına biyolojik farklılıklarla açıklamak doğru olmaz. Yaş dağılımı, hastalıkların teşhis edilme olasılığı, sağlık hizmetine başvurma davranışı, çalışma koşulları ve bakım yükü gibi değişkenler de önemlidir.
Ayrıca bildirilen sağlık sorunu oranları, her zaman hastalığın gerçek yaygınlığını eksiksiz biçimde yansıtmaz. Sağlık kuruluşuna daha sık başvuran bir kişi, yaşadığı sorunlar konusunda daha fazla tanı alabilir. Bu durum, verilerin yorumlanmasında dikkate alınmalıdır.
TÜİK'in aynı araştırmasında, son 12 ayda tansiyonunu ölçtürenlerin oranı erkeklerde %38,3, kadınlarda %51,1 olarak kaydedilmiştir. Kolesterol ölçümünde oranlar sırasıyla %33,2 ve %45,8; kan şekeri ölçümünde ise %34,9 ve %48,3'tür. Veri Portalı
Bu farklılıklar, kadınların sağlıklarına daha fazla önem verdiğini kesin olarak kanıtlamaz. Bunun yerine sağlık hizmetlerine başvurma davranışları, mevcut hastalıklar, yaş ve sağlık sistemiyle temas sıklığı gibi faktörlerin araştırılması gerektiğini gösterir.
Benim açımdan bu verilerin en önemli mesajı şu: Sağlık politikaları herkese aynı hizmeti sunmayı hedeflerken insanların farklı ihtiyaçlarını da gözetmelidir. Herkese eşit davranmak ile herkesin ihtiyacı olan hizmete erişebilmesini sağlamak her zaman aynı şey değildir.
5. Kemal Memişoğlu'nun Sağlık Politikaları Hangi Ölçütlerle Değerlendirilmeli?
Bir sağlık bakanının performansını değerlendirirken kişisel beğeni veya siyasi yakınlık yerine önceden belirlenmiş ölçütlerden yararlanmak daha sağlıklı bir yaklaşım sunar. Kemal Memişoğlu'nun hekimlik ve yöneticilik geçmişi değerlendirmede başlangıç noktası olabilir; ancak bakanlık performansına ilişkin sonuçlar ayrıca incelenmelidir.
Bana göre beş temel başlık özellikle önem taşıyor.
1. Sağlık hizmetlerine erişim: Vatandaşların aile hekimine, uzman hekime ve gerekli tedavilere ne kadar kolay ulaşabildiği ölçülmelidir. Özellikle kırsal bölgeler ile büyük şehirler arasında hizmet farklılıkları bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.
2. Randevu ve tedavi süreleri: Bir hastanın randevu alabilmesi, gerekli tetkiklere ulaşması ve tedavisini zamanında tamamlaması sağlık sisteminin işleyişi hakkında somut bilgi verir. Burada yalnızca ortalama bekleme süresine değil, branşlara ve bölgelere göre dağılıma da bakılmalıdır.
3. Sağlık çalışanlarının çalışma koşulları: Hekimlerin, hemşirelerin ve diğer sağlık çalışanlarının iş yükü, tükenmişlik riski, personel dağılımı ve mesleki güvenliği hizmet kalitesini doğrudan etkileyebilir. Çalışanların koşulları iyileşmeden hastaların deneyimlerinin kalıcı biçimde iyileşmesini beklemek gerçekçi olmayabilir.
4. Koruyucu sağlık hizmetleri: Sağlık sistemi yalnızca hastalıkları tedavi etmekle değil, hastalıkları önlemekle de sorumludur. Kanser taramaları, aşılama, kronik hastalıkların erken teşhisi, sağlıklı beslenme ve tütün kullanımının azaltılması gibi alanlarda sonuçlar izlenmelidir.
5. Şeffaflık ve hesap verebilirlik: Bakanlığın hedeflerini, bütçesini ve sonuçlarını kamuoyuyla paylaşması önemlidir. Bir politika başarı olarak sunuluyorsa başarının hangi göstergeyle ölçüldüğü ve önceki dönemle nasıl karşılaştırıldığı da açıklanmalıdır.
Bu ölçütler erkeklerin veya kadınların farklı beklentilerini birbirinden ayırmak için değil, farklı deneyimleri ortak bir değerlendirme zemini üzerinde buluşturmak için kullanılabilir.
Örneğin bir vatandaş sağlık hizmetlerinin dijitalleşmesini başarı olarak görebilir. Başka biri ise aynı dijital sistemin internet erişimi sınırlı yaşlılar için yeni engeller oluşturduğunu düşünebilir. İki görüş de dikkate alınmalıdır. Dijitalleşmenin toplam işlem süresini azaltması olumlu bir sonuç olabilir; ancak hizmete erişemeyen gruplar varsa politikanın kapsayıcılığı ayrıca değerlendirilmelidir.
Buradaki temel soru, bir uygulamanın yalnızca işe yarayıp yaramadığı değil, kimler için işe yaradığı ve kimlerin geride kaldığıdır.
6. Memleket Faktörü ve Kamu Yöneticilerine Bakış
Kemal Memişoğlu'nun aslen Rizeli, Trabzon doğumlu olması bazı okuyucular açısından merak uyandıran bir biyografik bilgidir. Türkiye'de şehirler, aile kökenleri ve memleket bağları toplumsal kimliğin önemli parçaları arasında yer alabilir.
Ancak bir yöneticinin memleketinden hareketle kişiliği, siyasi yaklaşımı veya görev başarısı hakkında kesin sonuçlara ulaşmak doğru değildir. Bir kişinin Rize'den olması, Rize'ye diğer şehirlerden daha fazla hizmet götüreceği ya da Trabzon'da doğmuş olması belirli bir bölgeye daha yakın hissedeceği anlamına gelmez.
Bu konuda daha nesnel bir yaklaşım, kamu yatırımlarının ve sağlık hizmetlerinin bölgelere göre dağılımını incelemektir. Örneğin illerdeki hekim sayıları, hastane kapasiteleri, sağlık personeli ihtiyacı ve uzmanlık alanlarına erişim karşılaştırılabilir.
Böyle bir analizde nüfus, yaş dağılımı, hastalık yükü, ulaşım koşulları ve bölgesel ihtiyaçlar da hesaba katılmalıdır. Aksi takdirde yalnızca iki ilin aldığı yatırım miktarını karşılaştırmak yanıltıcı olabilir.
Dünya Sağlık Örgütü, gelir, eğitim, yaşanılan yer ve kaynaklara erişim gibi toplumsal koşulların sağlık eşitsizliklerinde önemli rol oynadığını belirtiyor. Dolayısıyla sağlık yatırımlarının adil dağılımını değerlendirirken kişilerin memleketinden ziyade ihtiyaçların ve hizmet sonuçlarının dikkate alınması gerekir. Dünya Sağlık Örgütü+1